In een magnetronoven worden gerechten verwarmd door middel van microgolven, een vorm van elektromagnetische straling. De magnetron is bekleed met een fijnmazig metaalrooster (kooi van Faraday) om te voorkomen dat de straling naar buiten treedt. De elektromagnetische straling rond hoogspanningsleidingen is vergelijkbaar met die van de magnetron.
Vier recente epidemiologische onderzoeken uit de periode 1993-1995 tonen aan hoe moeilijk de gezondheidseffecten van elektromagnetische straling te traceren en te beoordelen zijn. Onderzoek in Californië leverde geen verband op tussen laagfrequente straling en hersentumoren of leukemie. Een Canadees onderzoek toont juist wel een positief verband aan. Een ander Amerikaans onderzoek slaat de kans op hersentumor hoog aan, en ziet geen relatie met leukemie. Terwijl uit een grootschalig Zweeds onderzoek juist de omgekeerde conclusies rollen: meer leukemiegevallen, en geen grotere kans op hersentumoren.
Alle deskundigen geven aan dat buiten 100 meter van een hoogspanningsleiding het effect op de gezondheid verwaarloosbaar is. De onenigheid gaat over het gebied binnen de 100 meter. De SEP (Samenwerkende Elektriciteits Produktiebedrijven), verantwoordelijk voor aanleg en beheer van de hoogspanningsverbindingen in Nederland, erkent het verschijnsel van elektromagnetische velden, maar stelt dat wetenschappelijk onderzoek aantoont dat er nauwelijks effecten op de gezondheid van omwonenden zullen optreden. "Wel is gebleken, dat indien effecten van magnetische velden voor de gezondheid zouden optreden, het risico van schade aan de gezondheid als zeer gering dient te worden aangemerkt", aldus het Tweede Structuurschema Elektriciteitsvoorziening uit 1992. De SEP is meer bezorgd over storingen bij elektrische apparaten en de daaruit voortvloeiende schadeclaims. Alleen om redenen van zakelijkheid en veiligheid (zoals kabelbreuk) hanteert de SEP afstandsnormen: op een strook van 25 tot 40 meter aan weerszijden van de leiding mag in principe geen bebouwing plaatsvinden. Niettemin zijn er gemeenten die toch bouwvergunningen verlenen, zoals Odijk.

Kinderspeelplaats
Door de Odijkse wijk Dalenoord loopt een hoogspanningsleiding met een sterkte van 150 kiloVolt. 69 Woningen staan binnen een afstand van 27,5 meter vanaf het hart van de hoogspanningsleiding; enige honderden huizen staan op minder dan 100 meter van de leiding. De onrust begon in 1994 toen bewoners constateerden dat er in de wijk erg veel mensen kanker hebben; in één straat heeft één op de twee woningen een geval van kanker gemeld. Na berichten in de plaatselijke pers meldden zich mensen uit Dalenoord met andere gezondheidsklachten en ongerustheid over gevallen van leukemie bij kinderen. De Zweedse onderzoekers Feychting en Ahlbom constateren in het hierboven genoemde onderzoek (onder 500.000 mensen) dat wonen binnen een straal van 50 meter van hoogspanningsleidingen bij kinderen de kans op leukemie verdubbelt. En in Odijk zwaaien de stroomkabels boven een kinderspeelplaats.
Half juni werd een Odijks onderzoek van de GGD Zuid- Oost Utrecht openbaar. De conclusies, op basis van literatuuronderzoek en veld-onderzoek in Odijk, zijn uiterst geruststellend: de kankerincidentie in (heel) Odijk wijkt niet significant af in vergelijking met de gehele regio Midden-Nederland. Wel is het aantal gevallen van kinderleukemie hoger dan normaal, maar het is onzeker of dit een significante afwijking is omdat de groep te klein is om dit te toetsen. Verder ligt volgens de GGD de 'berekende elektromagnetische veldsterkte' ook in de woningen onder de hoogspanningslijn binnen de grenswaarden die de SEP en KEMA hanteren. Deze grenswaarden zijn afgeleid van internationale normen. "Niets aan de hand in Dalenoord", meldde het Bunniks Nieuws op 3 juli.
Toch lijkt het erop dat de Odijkse onrust gevolgen zal hebben. Het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Bunnik, waar Odijk onder valt, heeft onlangs besloten dat de hoogspanningsleiding verplaatst zal worden, met een grote boog om de woonwijk heen. Medio 1997 zullen de bewoners van Dalenoord van een permanente elektrostress verlost zijn.

Libido
Er is meer dan alleen de 4000 kilometer hoogspanningsleiding. Radio- en televisiezenders, richtantennes, kortegolfzenders en radarinstallaties vullen de ether met hoogfrequente golven; mobiele telefoonverbindingen en spoorwegleidingen doorkruisen het land; en binnenshuis zijn er de elektriciteitsleidingen, stopcontacten, lampen en apparaten. Dit alles bij elkaar zorgt voor een ingewikkelde en krachtige elektromagnetische omgeving die sterker is dan de natuurlijke elektromagnetische omgeving als gevolg van aardmagnetisme en bliksem. De cumulatie van deze effecten wordt elektrosmog genoemd. De recente opwinding over zaktelefoons die een magnetron-effect veroorzaken en 'de hersens aan de kook brengen' heeft de telefoon-industrie aan het denken gezet: er wordt gewerkt aan zaktelefoons met fiber-omhulling om de uitwendige straling te beperken.
In de jaren zestig ontdekten Russische artsen dat werknemers in transformatorstations veelvuldig last hadden van hoofdpijn, vermoeidheid en afnemend libido. De Sovjet-autoriteiten namen het zekere voor het onzekere en stelden zeer strenge drempelwaarden op. Transformatorstations worden in de voormalige Sovjet-Unie honderd keer beter geïsoleerd dan in West-Europa.
Amerika kent meer recent een vergelijkbaar geval, met grote gevolgen. Robert Strom werkte als ingenieur bij Boeing en voerde in de jaren tachtig onderzoek uit om de superraket MX (Star Wars) te beschermen tegen elektromagnetische pulsen. Drie jaar lang stond hij bloot aan hoge doses elektromagnetische straling. Strom kreeg leukemie en eiste smartegeld van Boeing. In 1990 wees de rechtbank zijn claim af. Maar Boeing betaalde op eigen houtje toch een half miljoen dollar. Sindsdien regent het claims in de VS. Lassers, kabelleggers, werknemers in elektriciteitscentrales, elektromonteurs en metrobestuurders lijken vaker kanker te krijgen dan de gemiddelde collega op kantoor. Kankerspecialist David Thomas van het National Cancer Institute uit Seattle is ervan overtuigd dat deze beroepsgroepen een dubbel risico lopen.
Het debat heeft al tot maatregelen geleid. Computergigant IBM ontwikkelde een stralingsvrij beeldscherm voor personal computers om alle risico's uit te sluiten, en de eerste elektrische dekens met gegarandeerd minimaal magneetveld zijn inmiddels verkrijgbaar. Amerikaanse elektriciteitsmaatschappijen overwegen verplaatsing van hoogspanningsleidingen in en bij woongebieden. De waarde van grond en huizen in de nabijheid van hoogspanningsleidingen daalt omdat potentiële kopers beter opletten en geen risico willen lopen. Er wordt steeds vaker het ALARA-principe gehanteerd: as low as reasonable achievable, dat wil zeggen dat de stralingsbelasting in en bij woongebieden, speelterreinen en kantoren zo laag mogelijk moet zijn als redelijkerwijs haalbaar.

Ondergronds
De Nederlandse overheid acht gezondheidseffecten niet bewezen en stelde in de Nota Omgaan met Risico's (uit 1989) dat hoogspanningsleidingen geen gezondheidsrisico's opleveren. De Gezondheidsraad, die de overheid adviseert, stelt in haar advies 'Extreem laagfrequente elektromagnetische velden en gezondheid' (1992) dat een duidelijke samenhang tussen hoogspanningsleidingen en gezondheidsrisico's niet kan worden aangetoond. Zij baseerde zich op literatuuronderzoek. Maar beide standpunten zijn nogal gedateerd en in het licht van recent onderzoek aan herziening toe. Er is geen zekerheid over schadelijkheid maar om aan alle twijfels een einde te maken zou vanuit het voorzorgsprincipe een bebouwingsvrije zone in aanmerking genomen kunnen worden. Het probleem hiermee in Nederland is dat steeds meer functies elkaar gaan verdringen of uitsluiten. Zeker in het licht van de bijna een miljoen nieuwe woningen die de komende 20 à 30 jaar gepland staan. Er is ook een radicalere oplossing: hoogspanningsleidingen van 150 KV kunnen ook ondergronds aangelegd worden, mits goed geaard en in een kunststof behuizing. De kosten bedragen ongeveer een kwart miljoen gulden per kilometer. Voor dat geld wordt het elektrisch veld geheel geëlimineerd. Een andere mogelijkheid is aanleg in oliedrukleidingen, maar dat is nog duurder. De klassieke bovengrondse methode, met kabels aan masten, is het goedkoopst, maar om genoemde redenen waarschijnlijk niet de meest gezonde.

Met vragen kunt u terecht bij de MilieuTelefoon: 020-6262620; of bij Meldpunt Gezondheid en Milieu: 010-4558201.